Điểm Chạm 9: Triển lãm “Thiêng – Cơtu” – Họa sĩ Phạm Quốc Ân

1. Tổng quan

Điểm Chạm 9 của Ngọc Trà Hương Tịnh được mở ra trong không gian triển lãm “Thiêng – Cơtu” của họa sĩ Phạm Quốc Ân. Đây là một triển lãm sơn mài đương đại giàu chiều sâu văn hóa, nơi hệ biểu tượng của người Cơ Tu được tái hiện qua mặt nạ, tượng nhà mồ, Gươl, nghi lễ và những lớp vật liệu truyền thống.

Sau các Điểm Chạm trước, hành trình của Ngọc Trà Hương Tịnh tiếp tục mở rộng vào một không gian có chiều sâu bản địa rõ nét hơn. Nếu Điểm Chạm 8 là câu chuyện về cái tâm trong hội họa, thì Điểm Chạm 9 là cuộc trở về với miền thiêng của đại ngàn, nơi nghệ thuật không chỉ để ngắm, mà còn để lắng nghe ký ức văn hóa và tinh thần cộng đồng.

“Thiêng – Cơtu” không tiếp cận văn hóa Cơ Tu theo hướng minh họa. Họa sĩ Phạm Quốc Ân không dựng lại một nghi lễ cụ thể, cũng không sao chép hình ảnh dân tộc học. Ông chọn cách đi sâu vào cấu trúc biểu tượng, rồi chuyển hóa chúng bằng ngôn ngữ sơn mài. Mặt nạ, cột thiêng, tượng nhà mồ, nhà Gươl và nhịp múa Da dá trở thành những trường hình, trường màu và trường lực trên mặt tranh.

Trong không gian ấy, Ngọc Trà Hương Tịnh mang đến hương trà Shan Tuyết như một điểm dừng tĩnh tại. Trà tạo ra một nhịp lắng giữa không gian sơn mài mạnh, sâu và nhiều năng lượng tâm linh. Người xem có thể đi qua những lớp son, then, vàng, vỏ trứng và hình tượng thiêng, rồi dừng lại bên chén trà để cảm xúc được lắng xuống.

Điểm Chạm 9 vì thế là cuộc gặp giữa tranh sơn mài, trà Shan Tuyết và tinh thần đại ngàn.

2. Thông tin họa sĩ

Họa sĩ Phạm Quốc Ân là một nghệ sĩ có nền tảng vững chắc về sơn mài. Ông tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM năm 1997, chuyên sâu trong thực hành chất liệu truyền thống nhưng luôn tìm cách mở rộng sơn mài vào những hướng biểu đạt mới.

Điểm đáng chú ý trong thực hành của Phạm Quốc Ân là thái độ nghiêm cẩn với chất liệu. Sơn mài vốn là một chất liệu cần thời gian, kỷ luật và sự kiên nhẫn. Mỗi lớp sơn, mỗi lần mài, mỗi điểm son, vàng hay vỏ trứng đều đòi hỏi sự kiểm soát cao. Với “Thiêng – Cơtu”, họa sĩ không dùng sơn mài để tạo vẻ bóng đẹp bên ngoài. Ông khai thác chiều sâu, độ nén, độ thô và sức nặng của chất liệu để dựng nên một không gian mang tính tâm linh.

Phạm Quốc Ân không nhìn văn hóa Cơ Tu như một đề tài ngoại cảnh. Ông tiếp cận nó như một hệ biểu tượng sống, nơi mỗi hình thể đều có ký ức, có năng lượng và có vai trò trong đời sống cộng đồng. Mặt nạ không chỉ là hình ảnh trang trí. Tượng nhà mồ không chỉ là vật thể điêu khắc. Gươl không chỉ là kiến trúc làng. Tất cả đều là dấu hiệu của một thế giới quan, nơi con người, thiên nhiên và thần linh cùng hiện diện.

Điều làm nên sắc thái riêng trong tranh của Phạm Quốc Ân là cách ông dung hòa giữa nền tảng hàn lâm và cảm thức bản địa. Bố cục có tính kiểm soát, nhưng màu sắc vẫn mạnh. Chất liệu truyền thống, nhưng tinh thần rất đương đại. Hình tượng đến từ văn hóa Cơ Tu, nhưng cách xử lý không dừng ở phục dựng. Đó là một cuộc đối thoại giữa ký ức cộng đồng và cái nhìn cá nhân của nghệ sĩ.

Với “Thiêng – Cơtu”, Phạm Quốc Ân không chỉ kể một câu chuyện về đại ngàn. Ông đặt ra một cách nhìn mới về di sản: di sản không nằm yên trong quá khứ, mà có thể tiếp tục sống, tiếp tục biến đổi và bước vào ngôn ngữ nghệ thuật hôm nay.

3. Chủ đề tranh

Chủ đề trung tâm của triển lãm “Thiêng – Cơtu” là cấu trúc biểu tượng thiêng của người Cơ Tu qua ngôn ngữ sơn mài đương đại.

Đây là một chủ đề có độ nặng văn hóa. Người Cơ Tu có đời sống tinh thần gắn chặt với rừng, làng, nhà Gươl, lễ hội, mặt nạ, tượng nhà mồ, cột thiêng và các nghi thức cộng đồng. Trong thế giới ấy, cái hữu hình và vô hình không tách rời. Vật thể không chỉ là vật thể. Chúng có vai trò kết nối con người với thần linh, tổ tiên, thiên nhiên và ký ức làng.

Một mạch tranh quan trọng là mặt nạ Cơ Tu. Trong tranh của Phạm Quốc Ân, mặt nạ được đặt ở vị trí trung tâm của cấu trúc thị giác. Những hốc mắt sâu, đường viền mạnh, mảng miệng, đường xoắn, vạch chéo và mảng màu đỏ đen tạo nên cảm giác vừa nguyên sơ vừa có tính biểu tượng cao. Mặt nạ không còn là đạo cụ nghi lễ. Nó trở thành trục tinh thần của tác phẩm.

Mạch thứ hai là Gươl và không gian cộng đồng. Gươl là nhà làng, nơi diễn ra các hoạt động quan trọng của người Cơ Tu. Khi bước vào tranh, Gươl không còn chỉ là kiến trúc. Nó trở thành biểu tượng của cộng đồng, của ký ức làng và của trật tự tinh thần. Các đường nét, mảng khối và nhịp bố cục trong tranh gợi ra cảm giác về một không gian vừa cụ thể, vừa thiêng.

Mạch thứ ba là múa Da dá và nhịp điệu nghi lễ. Họa sĩ không vẽ lại động tác múa theo lối tả thực. Ông trừu xuất nhịp điệu của nghi lễ thành cấu trúc màu, đường và mảng. Chính điều này giúp tranh có cảm giác chuyển động. Người xem không nhìn thấy một buổi lễ cụ thể, nhưng có thể cảm nhận được năng lượng của nghi lễ đang vang lên trong bề mặt tranh.

Về chất liệu, “Thiêng – Cơtu” là một không gian sơn mài giàu sức nén. Sơn then tạo chiều sâu trầm. Son chu sa tạo điểm nóng. Vàng mở ra cảm giác linh quang. Vỏ trứng tạo độ sáng đục, như những mảnh ký ức hiện lên từ nền tối. Những chất liệu này không được dùng để trang trí, mà để dựng nên cảm giác thiêng.

Các nhóm tác phẩm tiêu biểu có thể khai thác trong bài hình ảnh:

• Tranh sơn mài khai thác hình tượng mặt nạ Cơ Tu
• Tác phẩm gợi nhà Gươl, cột thiêng và không gian nghi lễ
• Tranh có nhịp điệu lấy cảm hứng từ múa Da dá
• Tác phẩm dùng son, then, vàng và vỏ trứng như lớp ký ức thị giác
• Tranh có bố cục hình học mạnh, gợi cấu trúc biểu tượng bản địa
• Các tác phẩm như “Năm vị thần”, “Hai vị thần”, “Hiển lộ thiêng”, “Bảo hộ làng”

Nhìn tổng thể, “Thiêng – Cơtu” không chỉ là triển lãm về văn hóa Cơ Tu. Đây là một thử nghiệm nghệ thuật có định hướng rõ: dùng sơn mài để đối thoại với tín ngưỡng bản địa, đồng thời đưa biểu tượng truyền thống bước vào cấu trúc thị giác đương đại.

4. Hương trà sử dụng

Tại Điểm Chạm 9, trà Shan Tuyết của Ngọc Trà Hương Tịnh được chọn làm hương trà đồng hành cùng triển lãm “Thiêng – Cơtu”.

Đây là một lựa chọn có sự tương hợp về tinh thần. Trà Shan Tuyết đến từ vùng núi cao, mang trong mình khí chất của đất, sương, rừng và thời gian. Khi đặt trong không gian “Thiêng – Cơtu”, hương trà không chỉ là một phần tiếp khách. Trà trở thành cầu nối giữa cảm thức đại ngàn trong tranh và trải nghiệm hiện tại của người thưởng lãm.

Nếu tranh của Phạm Quốc Ân có sắc thái mạnh, dày và giàu năng lượng tâm linh, thì trà Shan Tuyết tạo ra một nhịp lùi. Hương trà mộc, trong và sâu giúp người xem chậm lại sau khi đi qua những lớp màu son, then, vàng và những hình tượng thiêng. Trà không làm nhẹ đi sức nặng của tranh, mà giúp người xem có thêm không gian để tiếp nhận sức nặng ấy.

Ở Điểm Chạm 9, chén trà có vai trò như một khoảng dừng. Người xem có thể đứng trước tranh, cảm nhận sự dữ dội của mặt nạ và nhịp nghi lễ, rồi quay về với hương trà để cân bằng lại cảm xúc. Trà giúp trải nghiệm thưởng lãm không bị dồn quá nhanh, mà có nhịp thở rõ hơn.

Trà Shan Tuyết cũng có sự đồng điệu với tinh thần sơn mài. Cả hai đều cần thời gian. Trà cần khí hậu, độ cao, bàn tay thu hái và quá trình chế biến. Sơn mài cần lớp sơn, lớp mài, độ chờ và sự kiên nhẫn. Một bên mở hương qua nước. Một bên hiển lộ hình qua mài. Cả hai đều không thể vội.

Chính sự đồng điệu đó khiến hương trà tại Điểm Chạm 9 không chỉ là hương vị, mà là một phần của ngôn ngữ văn hóa.

5. Không gian văn hóa

Không gian văn hóa của Điểm Chạm 9 được xây dựng trên ba lớp chính: sơn mài, trà và thanh âm.

Lớp đầu tiên là sơn mài. Triển lãm “Thiêng – Cơtu” có một trường thị giác mạnh, với những gam màu sâu, các mảng son đỏ, nền then đen, ánh vàng và hình tượng mặt nạ. Không gian ấy tạo cảm giác như người xem đang bước vào một vùng ký ức thiêng, nơi vật thể không chỉ để nhìn, mà còn để cảm nhận bằng trực giác.

Lớp thứ hai là trà. Trà Shan Tuyết mở ra một vùng tĩnh giữa không gian hội họa có nhiều sức nặng. Trà giúp người xem dừng lại, lắng xuống và tiếp nhận tác phẩm bằng nhịp chậm hơn. Trong một triển lãm giàu năng lượng nguyên sơ như “Thiêng – Cơtu”, sự hiện diện của trà tạo ra điểm cân bằng cần thiết.

Lớp thứ ba là thanh âm. Âm nhạc trong không gian khai mạc giúp mở rộng cảm nhận của người tham dự. Nếu tranh tác động vào thị giác, trà chạm vào vị giác và khứu giác, thì âm thanh chạm vào phần cảm xúc sâu hơn. Khi ba lớp này cùng hiện diện, Điểm Chạm 9 trở thành một trải nghiệm đa giác quan.

Cấu trúc trải nghiệm có thể nhìn qua ba điểm:

• Tranh sơn mài mở ra thế giới biểu tượng của người Cơ Tu
• Trà Shan Tuyết tạo nhịp lắng và kết nối với tinh thần đại ngàn
• Thanh âm làm dày thêm cảm giác thiêng trong không gian khai mạc

Điểm Chạm 9 không biến trà thành yếu tố trang trí bên cạnh nghệ thuật. Trà được đặt đúng vai trò của nó: một chất dẫn văn hóa. Trà làm mềm nhịp xem tranh, nhưng không làm yếu tinh thần của triển lãm. Trà giúp người xem cảm nhận rõ hơn sự đối thoại giữa nghệ thuật đương đại và tín ngưỡng bản địa.

Với Ngọc Trà Hương Tịnh, đây là một bước đi có chiều sâu. Thương hiệu không chỉ đưa trà vào phòng tranh, mà đưa trà vào một không gian nơi nghệ thuật đang đối thoại với di sản. Điều này giúp trà trở thành một phần của trải nghiệm văn hóa sống, không tách rời khỏi ký ức, vật liệu và căn tính Việt.

6. Tổng kết

Điểm Chạm 9 tại triển lãm “Thiêng – Cơtu” là một dấu mốc giàu bản sắc trong hành trình văn hóa của Ngọc Trà Hương Tịnh.

Ở đó, tranh sơn mài của Phạm Quốc Ân mở ra một thế giới thiêng của đại ngàn Trường Sơn. Mặt nạ, tượng nhà mồ, Gươl, nhịp múa Da dá và những biểu tượng Cơ Tu không hiện lên như hình ảnh minh họa. Chúng được tái cấu trúc thành ngôn ngữ hội họa đương đại, nơi son, then, vàng và vỏ trứng cùng tạo nên một trường cảm xúc sâu và mạnh.

Trong không gian ấy, trà Shan Tuyết xuất hiện như một nhịp lắng. Hương trà đưa người xem trở về với cảm giác mộc, trong và tĩnh. Nếu tranh đánh thức ký ức thiêng, thì trà giúp ký ức ấy có thời gian lắng lại. Nếu sơn mài tạo nên độ sâu thị giác, thì trà tạo nên độ sâu cảm nhận.

Tinh thần của Điểm Chạm 9 có thể gói lại trong một câu: khi sơn mài đánh thức miền thiêng của đại ngàn, hương trà giúp người xem lắng lại để chạm vào chiều sâu văn hóa ấy.

Với Ngọc Trà Hương Tịnh, Điểm Chạm 9 không chỉ là một lần đồng hành cùng triển lãm. Đây là một bước tiếp nối trong hành trình đưa trà vào các không gian nghệ thuật có giá trị bản địa rõ nét, nơi mỗi chén trà có thể trở thành một điểm nối giữa con người, di sản và đời sống tinh thần hôm nay.